اگر شما در حوزه تجارت بین‌المللی، صادرات و واردات فعالیت دارید یا به این حوزه علاقه‌مند هستید، همواره با اصطلاحات گمرکی و واژه‌های مرتبط با حمل و نقل بین‌المللی و تجارت بین‌المللی روبرو می‌شوید. این اصطلاحات و واژه‌ها برایتان آشنا هستند و ممکن است نیاز داشته باشید تا درباره آن‌ها بیشتر بدانید. در ادامه این مقاله به بررسی کاربردی‌ترین اصطلاحات مهم در صادرات و واردات می‌پردازیم.

اینکوترمز (Incoterms)

اینکوترمز مجموعه‌ای از 11 اصطلاح سه‌حرفی است که توسط اتاق بازرگانی بین‌الملل (ICC) در نسخه‌ی 2020 منتشر شده است. این اصطلاحات مسئولیت‌ها، میزان ریسک و هزینه‌ها را در قراردادها و قراردادهای خرید و فروش نسبت به طرفین تجارت بین‌المللی،مشخص می‌کنند.

برای مثال اگر شما قصد دارید کالا را در درب کارخانه به خریدار خارجی تحویل دهید، می‌توانید از عبارت EXW (Ex Works) استفاده کنید. همچنین، اگر هزینه حمل و امور ترخیص و بارگیری در مبدا را بر عهده می‌گیرید، می‌توانید از عبارت CFR (Cost and Freight) استفاده کنید.

با استفاده از اینکوترمز، طرفین معامله می‌توانند مسئولیت‌ها و هزینه‌های مربوط به حمل و نقل، بیمه، گمرک و سایر امور مرتبط را به صورت واضح و قابل فهم تعیین کنند و از ابهامات در ارتباط با این مسائل جلوگیری کنند.

ترخیصیه

ترخیصیه یا Delivery Order یکی از اسناد حیاتی است که توسط شرکت‌های حمل و نقل بین‌المللی صادر می‌شود. این سند به معنای تأیید هویت صاحب کالا و تسویه حساب با او است. در واقع ترخیصیه درخواستی از حامل یا انباردار است تا کالا را به صاحب کالا تحویل دهد.

بعد از رسیدن بار به مقصد، شرکت حمل و نقل این سند را صادر می‌کند و در فرآیند ترخیص کالا در گمرک استفاده می‌شود. به عبارت دیگر ترخیص کالا از گمرک بدون این سند امکان‌پذیر نیست.

ترخیصیه تأییدی است از اینکه کالا به مقصد نهایی رسیده است که مالک آن را معلوم می‌کند. همچنین این سند در فرآیند تسویه حساب با شرکت حمل و نقل نیز نقش اساسی دارد. با ترخیصیه، صاحب کالا می‌تواند ثابت کند که بار به درستی تحویل گرفته شده و می‌تواند هزینه‌های مربوط به حمل و نقل را پرداخت کند.

ترخیصیه یکی از اسنادی است که در فرآیند تجارت بین‌المللی بسیار اهمیت دارد و برای صاحبان کالا و شرکت‌های حمل و نقل بین‌المللی ضروری است.

استریپ

استریپ فرآیندی است که با استفاده از لیفتراک یا دستگاه‌های مشابه صورت می‌گیرد و بار را از کانتینر خارج کرده و به وسیله نقلیه دیگری منتقل می‌کند. این عمل در زمانی که بار در کانتینرها حمل می‌شود، در انبارها، بنادر و محل‌های مشابه انجام می گیرد. استریپ بار را از حالت بسته و محافظت شده در کانتینر خارج کرده و آماده انتقال به مقصد نهایی می‌کند. با استریپ امکان تفکیک و جداسازی بارها بر اساس مقصد یا نوع بار فراهم می‌شود. این فرآیند معمولاً در انبارها، پایانه‌های حمل و نقل و مراکز توزیع انجام می‌شود.

استافینگ

استافینگ یا استافینگینگ به فرآیند انتقال بار از کامیون یا وسیله نقلیه دیگر به کانتینر گفته می‌شود. این عمل با استفاده از لیفتراک یا دستگاه‌های مشابه صورت می‌گیرد. هدف استافینگ، بسته‌بندی و محافظت از بار در کانتینر برای حمل و نقل ایمن و بهینه است. این فرآیند معمولاً در انبارها، پایانه‌های حمل و نقل و مراکز توزیع انجام می‌شود.

مانیفست

"مانیفست" یک فهرست جامع و کلی است که شامل اطلاعات تمامی بارنامه‌ها و بارها در یک وسیله نقلیه می‌باشد. زمانی که یک وسیله نقلیه بیش از یک بارنامه را حمل می‌کند، این فهرست اطلاعاتی را درباره بارها، مقادیر، مبدأ و مقصد، شرکت‌های حمل و نقل و سایر اطلاعات مرتبط با هر بارنامه در خود جای می‌دهد.

مانیفست به عنوان یک سند کلیدی و حیاتی در صنعت حمل و نقل، اطلاعات مهمی را درباره بارها و وسیله نقلیه فراهم می‌کند. این اطلاعات شامل جزئیاتی مانند نام و آدرس فرستنده و گیرنده، تعداد و نوع بارها، وزن و حجم آنها، شرایط حمل و نقل، توقف‌ها و سایر اطلاعات مرتبط است.

با استفاده از مانیفست عوامل مختلف در زنجیره تامین می‌توانند اطلاعات مورد نیاز خود را درباره بارها و روند حمل و نقل بدست آورده و مدیریت مناسبی را برای این فرآیند انجام دهند. همچنین مانیفست در فرآیند بارگیری، تخلیه و ترخیص بار در گمرک نیز نقش مهمی دارد.

بیجک

بیجک یا Exit permission سندی است که پس از ترخیص صادراتی کالا و صدور کوتاژ و نظارت گمرک بر سلامت مسیر کالا، توسط گمرک صادر می‌شود و به عنوان سند اصلی برای خروج کالا وسیله نقلیه از کشور استفاده می‌شود.

پروفرما یا پیش فاکتور

پروفرما یا پیش فاکتور یکی از اسناد مهم تجارت بین‌المللی است که برای اعلام اولیه شرایط تحویل کالا، ارزش، قیمت و سایر جزئیات مهم آن صادر می‌شود.

کوتاژ

کوتاژ یا Cottage به عملیات ثبت اظهارنامه در دفاتر گمرکی اشاره دارد. این اصطلاح از واژه فرانسوی "coter" به معنای اظهار کردن گمرکی گرفته شده است و در حوزه گمرک ایران استفاده می‌شود. کوتاژ یکی از اصطلاحات پرکاربرد در حوزه گمرک است.

اظهار گمرکی

اظهار گمرکی یا Custom Declaration به هرگونه ورود اطلاعات مورد نیاز گمرک برای صادرات و واردات در سامانه EPL گفته می‌شود.

شماره پلمپ

شماره پلمپ یا Seal No برای افزایش امنیت در صادرات و واردات کالاها استفاده می‌شود. این شماره برای پلمپ کردن بار استفاده می‌شود تا از دخل و تصرف عوامل بیگانه در بار جلوگیری شود. این شماره به صورت یک کد در درب کانتینر قرار می‌گیرد.

بارنامه

بارنامه، به عنوان سند اصلی حمل و نقل در تجارت بین‌المللی، بسیار مهم است. صاحب بارنامه صاحب کالا را مشخص می‌کند. این سند قابل معامله، انتقال و ظهرنویسی است. اطلاعاتی مانند ابعاد، بسته‌بندی، مبدا و مقصد، نام و نشانی گیرنده در بارنامه وجود دارد. بارنامه یکی از رایجترین سند‌ها و اصطلاحات بازرگانی بین‌المللی است.

بیمه نامه

بیمه‌نامه یا Insurance Policy سندی است که توسط یک شرکت بیمه صادر می‌شود، به درخواست بیمه‌گذار، به منظور پوشش دادن خطراتی که مورد نظر است و در مقابل پرداخت حق بیمه ارائه می‌شود. بیمه‌نامه باربری اطلاعاتی را درباره کالای بیمه‌شده شامل می‌شود، از جمله شرح کالا، ارزش کالا بر اساس اسناد، پوشش بیمه‌ای که برای آن تعیین شده است، و تاریخ اعتبار بیمه‌نامه (که می‌تواند قبل یا همزمان با تاریخ حمل باشد)، به این معنی که پوشش بیمه از تاریخ حمل قابل اجرا است.

پروانه صادراتی

پروانه صادراتی یا Export Permission سندی است که توسط گمرک صادر می‌شود. این سند نشان می‌دهد که فرآیند ارزیابی تکمیل شده و صاحب کالا با گمرک تسویه حساب کرده است، و اکنون مجوز خروج کالای خود را از گمرک بدست آورده و می‌تواند مراحل خروج کالا را از گمرک آغاز کند.

ترخیص گمرکی

فرآیند انجام تشریفات گمرکی مورد نیاز برای ورود، صادرات یا قرار گرفتن کالا تحت رویه‌های گمرکی دیگر به منظور مصرف داخلی.

حمل و نقل بین‌المللی کالا

حمل و نقل بین‌المللی کالا یعنی جابجایی و حمل کالا از یک نقطه در یک کشور به یک نقطه در کشور دیگر با رعایت قوانین و مقررات مربوطه .

خریدار

 شخص حقیقی یا حقوقی که با پرداخت مبلغ مورد توافق، کالا یا خدمات مشخصی را دریافت می‌کند.

درب خروج گمرک

 دربی است که وظیفه آن انجام کنترل نهایی بر روی اسناد، پروانه گمرکی و در صورت لزوم بازرسی مجدد بر روی کالا است. در این مرحله، نماینده رئیس گمرک بازرسی کالا را نظارت می‌کند و این نمایندگی به او اجازه می‌دهد تا همه عملیات مربوط به بررسی و دریافت حقوق و عوارض از کالا و همچنین عملیات ارزش‌گذاری را بررسی کند و در صورت لزوم، عملیات را مجدداً انجام دهد.

راهنامه زمینی

"Convention on the Contract for the International Carriage of Goods by Road (CMR)" سندی است که حمل‌کننده با صدور آن متعهد می‌شود که در قبال کرایه، محموله یک وسیله نقلیه را از مبدأ تا مقصد، حمل و تحویل به گیرنده انجام دهد. راهنامه کامیون نیز یک سند است که صرفاً برای حمل کالا با استفاده از کامیون استفاده می‌شود. این سند بر اساس مقررات کنوانسیون CMR یا قوانین بین‌المللی حمل و نقل کالا از طریق جاده صادر می‌شود و مسئولیت متصدیان حمل و نقل جاده‌ای را مشخص می‌کند.

راهنامه هوایی

"Airway Bill" در ۱۲ نسخه صادر می گردد که ۳ نسخه اصلی و سایر نسخه‌ها در بخش‌های داخلی شرکت هواپیمایی مورد استفاده قرار می گیرد. نسخه اول برای شرکت حمل‌کننده یا صادرکننده  نسخه دوم برای گیرنده کالا و نسخه سوم برای فرستنده کالا می باشد. در واقع بارنامه هوایی سند رسیدی است که به تنهایی  سند قابل معامله و مالکیت کالا شناخته نمی‌شود. پس از دریافت بارنامه و رسیدن کالا به مقصد، صاحب کالا به شرکت هواپیمایی مربوطه مراجعه کرده و حواله تحویل کالا را دریافت می‌کند. در بارنامه هوایی بایستی تاریخ و شماره پرواز همراه با مهر شرکت هواپیمایی نیز درج شده باشد تا صاحب کالا از تاریخ رسیدن کالا آگاه شود.

رسید بانکی

رسید بانکی (Bank Receipt) سندی است که بانک به منظور تأیید واریز پول به حساب، صادر می‌کند.

سیستم آسیکودا

سیستم آسیکودا (ASYCODA) یا به عبارت دیگر طرح نگار (نظام گمرکی اطلاعات رایانه‌ای)، یک سیستم پردازش خودکار اطلاعات گمرکی در ایران است.این سیستم یکی از سیستم‌های پیشرفته نظارتی و کنترلی گمرکی جهان است که منجر به بهبود عملیات ترخیص کالا می شود.

صادرات قطعی (Outright Export)

 رویه گمرکی است که شامل کالاهای مجاز می‌شود که از قلمرو گمرکی خارج شده و به طور دائم خارج از آن قلمرو باقی می‌مانند. تنها استثناء این قاعده، کالاهایی است که تحت روش استرداد یا پردازش یا بازپرداخت حقوق و عوارض ورودی، صادر شده‌اند.

صادرکننده (Exporter)

 به هر شخص حقیقی یا حقوقی که دارای کارت بازرگانی و یا مجوز وزارت بازرگانی (حسب مورد) می‌باشد و اقدام به صدور کالا می‌کند می گویند.

صدور (Issue)

 فرآیند نوشتن و تکمیل ورقه‌ای به منظور ترتیب آثار مخصوص بر آن، مانند صدور پروانه گمرکی را صدور می گویند.

فاکتور (Invoice)

فاکتور به عنوان سیاهه خرید نیز شناخته می‌شود. این سند حسابداری، صورت حسابی است که به وسیله آن هزینه کالا به حساب خریدار منتقل می‌شود.

فروشنده (Seller)

شخص حقیقی یا حقوقی است که طبق توافقات صورت گرفته، مبلغ مورد توافق را در ازای ارائه کالا و یا خدمات معین دریافت می‌کند.

فورواردر (Forwarde)

فورواردر، شخص یا شرکتی است که مسئولیت حمل و نقل کالا را بر عهده دارد.

قبض انبار (Warehouse Receipt)

قبض انبار، سندی است که توسط انباردار در مقابل دریافت کالا صادر می‌شود و نشان می‌دهد که کالا به چه تعداد و یا چه وزنی در کدام انبار نگهداری می‌شود.

قبض باسکول (Scale Bill)

 سندی است که نشان دهنده  وزن کالاست و توسط مسئولین باسکول‌های مستقر در گمرک صادر می‌شود.

کارنه تیر (Carnet TIR)

 کارنه تیر، دفترچه‌ای است که بر اساس توافق انجام شده بین کشورهای عضو کنوانسیون بین‌المللی گمرکی مربوط به حمل و نقل کالا در جاده‌ها تنظیم شده است. این دفترچه در کشور مبدأ حمل صادر می‌شود و یک سند ترانزیتی بین‌المللی کالا از راه زمینی است که به موجب آن کالا از کشورهای بین راه تا مقصد تحت شرایط و ضوابط بدون انجام تشریفات و صدور سند گمرکی به طور ترانزیت عبور می‌کند. کالاهایی که به صحابت کارنه تیر حمل و نقل می‌شوند نیازی به انجام تشریفات ترانزیت و بازدید و کنترل کالا در مرز ورودی و خروجی در هر کشور نخواهند داشت.

کریر (حمل کننده) (Carrier)

شخص حقوقی  یا شرکتی که عقد قرارداد حمل با یک شرکت فورواردر یا صاحب کالا و پذیرش انجام عملیات حمل و نقل با استفاده از وسایل و تجهیزات موجود را بر عهده دارد.

گمرک (Customs)

 سازمانی است دولتی که مسئول اجرای قانون گمرک و وصول حقوق و عوارض و همچنین مسئول اجرای سایر قوانین و مقررات مربوط به ورود، صدور، جابه جایی یا انبار کردن کالا است.

گواهی مبدأ (Certificate of Origin)

گواهی مبدا سند ویژه ای است که نمایانگر کالا می‌باشد. این سند مقام یا سازمانی که صلاحیت صدور آن را دارد، به طور صریح و واضح ارتباط کالا با کشور خاصی که را مبدأ کالا است، تصدیق می نماید. این گواهی همچنین شامل یک اظهارنامه از سازنده، تولیدکننده یا فرد مختص دیگری است.

لیست عدل بندی (Packing List)

لیست عدل‌بندی، فهرستی است که محتویات هر بسته را با ظرف و خالص نشان می‌دهد.

مرز گمرکی (Customs Frontier)

 مرز یک قلمرو گمرکی است.

موسسات بیمه

موسسات بیمه یا Insurance Institutions، شرکت‌هایی هستند که در قراردادها به عنوان بیمه‌گر ثبت می‌شوند و مسئول تأمین جبران خسارات احتمالی هستند.

واردکننده

واردکننده یا Importer، یک شخص حقیقی یا حقوقی است که وارد کردن کالا یا فراهم کردن شرایط ورود کالا به منطقه گمرکی را بر عهده دارد.

کوتاژ

کوتاژ یا Cottage، به عملیات ثبت اظهارنامه‌ها در دفاتر گمرکی گفته می‌شود.

حمل یکسره

حمل یکسره یا Through Transport، به انتقال کالا از گمرک مرز ورودی به گمرک مقصد بدون تخلیه از وسیله حمل در داخل کشور اشاره دارد. این نوع حمل و نقل یکسره، تشریفات حمل و نقل غیرقطعی است.

تولیدکننده

تولیدکننده یا Manufacturer، شخصیت حقوقی یا حقیقی است که می‌تواند یک فرد یا یک سازمان باشد. تولیدکننده ممکن است صادرکننده هم باشد به عنوان مثال، پسته کاران رفسنجان و زعفران کاران قائنات، تولیدکننده‌هایی هستند که در عین حال صادرکننده نیز هستند.

تأمین کننده کالا یا خدمات

تأمین کننده کالا یا خدمات یا Supplier، زمانی که یک شخص خریدار به طور مکرر از یک شخص دیگر خدمات و کالاها را تهیه می‌کند، آن شخص تأمین کننده برای خریدار به عنوان Supplier شناخته می‌شود و نقش مؤثری در موفقیت خریدار ایفا می‌کند.

ارزش گمرکی یا Customs value

ارزش گمرکی یا Customs value، به ارزش کالای وارد شده به یک کشور در گمرک اشاره دارد. ارزش گمرکی شامل عواملی مانند بهای سیف (CIF) به همراه تمامی هزینه‌های مربوط به واریز و افتتاح اعتبار، حق استفاده از علامت بازرگانی، حق استفاده از نقشه و تمامی هزینه‌های مرتبط با کالا تا زمان ورود به اولین دفتر گمرکی است.

صورتحساب یا Invoice

صورتحساب یا Invoice، پس از فروش کالا به خریدار، باید توسط فروشنده در سربرگ خود صادر شود. صورتحساب باید جزئیات دقیق کالا مانند نام کالا، مشخصات فنی، وزن، قیمت واحد، قیمت کل، ترم خرید مطابق با اینکوترمز ۲۰24، شماره اعتبار اسنادی (در صورت وجود)، نام خریدار، کد HS کالا و سایر اطلاعات مربوطه مانند درخواست خریدار و شرایط قرارداد را در بر داشته باشد.

کد کالا

کد کالا یا HS CODE (Hormonized System Code) یک سیستم کدگذاری استاندارد بین‌المللی برای کالاها است. این سیستم شامل ۸ رقم است و برای ترخیص کالاهای صادراتی و وارداتی بسیار اهمیت دارد. هر کالا به یک کد منحصر به فرد اختصاص داده می‌شود که شرح کلی کالا را شامل می‌شود. این کدگذاری امکان کنترل صحیح واردات و صادرات کشورها را فراهم می‌کند و همچنین اجازه می‌دهد که حقوق گمرکی به درستی تعیین شود و آمار و اطلاعات دقیق‌تری استخراج شود.

گواهی تولید

گواهی تولید یا Certificate of Manufacture درخواستی است که وقتی کشور و خریدار اهمیت زیادی به آن می‌دهند، از تولیدکننده یا فروشنده درخواست می‌شود. این گواهی باید توسط مرجع مربوطه در کشور تولیدکننده صادر شود و تأیید کند که کالای مورد قرارداد توسط شرکت طرف قرارداد تولید شده است.

گواهی آنالیز

گواهی آنالیز یا Certificate of Analysis درخواستی است که وقتی آنالیز کالا اهمیت زیادی دارد، صادر می‌شود و نشان می‌دهد که کالا باید طبق آنالیز درخواستی تولید شود. این گواهی نیز باید توسط یک سازمان مربوطه و مسئول صادر شود.

شرکت‌های بازرسی

شرکت‌های بازرسی، که به عنوان Inspection Company شناخته می‌شوند، وظیفه ارزیابی کیفیت، وزن، تعداد، آنالیز و سایر جنبه‌های دیگر کالا را به دستور خریدار بر عهده دارند و نتایج بازرسی را به خریدار ارائه می‌دهند. این شرکت‌ها به دلیل عدم حضور صاحبان کالا در مبدأ و ندانستن اطمینان آن‌ها از عملکرد فروشنده، اهمیت بسیاری دارند. بنابراین، از شرکت‌های بازرسی درخواست می‌شود که به طور معمول در محل بارگیری کالا طبق قرارداد، بازرسی انجام دهند. این کار باعث می‌شود خریدار مطمئن شود که کالا طبق قرارداد تولید، بارگیری و حمل می‌شود. یکی از اسنادی که در حمل‌های بین‌المللی اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد و از جلوگیری از تقلب توسط فروشندگان نامعتبر محافظت می‌کند، استفاده از خدمات یک شرکت بازرسی معتبر است.

حمل شده روی عرشه

اصطلاح "Shipped On Board" به معنای حمل شده روی عرشه است اما صرف صدور بارنامه به تنهایی به حمل کالا اشاره نمی‌کند، مگر آنکه عبارت "Shipped On Board" همراه با نام و شماره سفر کشتی روی بارنامه درج شده و توسط مدیر شرکت حمل و نقل امضا شود. برای اطمینان بیشتر از صحت بارنامه، به عنوان خریدار ایرانی، می‌توانید از فروشنده خود درخواست کپی رنگی بارنامه را داشته باشید سپس اطلاعات بارنامه و حمل را با نماینده شرکت کشتیرانی یا شرکت حمل و نقل بین‌المللی در مقصد، کنترل کنید. اگر اطلاعات بارنامه و حمل را تأیید کنند، می‌توانید مطمئن باشید که کالای شما حمل شده است.

بارنامه تمیز

بارنامه تمیز یا "Clean Bill of Lading" به معنای بارنامه بدون مشکل است. وقتی این عبارت در بارنامه درج می‌شود، نشان می‌دهد که بار به درستی بارگیری شده است و هیچ مشکلی در آن وجود ندارد. با این حال، شرکت‌های حمل و نقل، به ویژه خطوط کانتینری کشتیرانی، اغلب از صدور بارنامه‌های تمیز اجتناب می‌کنند زیرا می‌تواند مسئولیت‌های قانونی بسیاری را به دنبال داشته باشد.